१९८३ मध्ये पुण्यातील कामाच्या पहिल्याच दिवशी बुलढाण्यातील एका तरुणाने इतकी कमाई केली होती. त्याच्याकडे दहावीचे प्रमाणपत्र आणि खामगाव येथील आयटीआय (ITI) पदविका होती; शिवाय, जिथे दोनदा सांगावे लागल्याशिवाय जमीन काहीच देत नाही, अशा मातीत वाढल्यामुळे आलेला एक विशिष्ट जिद्दी स्वभावही त्याच्याकडे होता.
चार दशकांनंतर, त्यांनी उभारलेल्या संस्थेत काम करणारे स्त्री-पुरुष दरमहा एक ते दोन लाख रुपये कमावतात.
त्यांचा जन्म १९६० मध्ये बुलढाणा जिल्ह्यातील एका शेतकरी कुटुंबात झाला — तीन भाऊ, एक बहीण आणि उपलब्ध साधनसामग्रीत कसेबसे भागवणाऱ्या कुटुंबाचे ते नित्य व्यवहार.
शेतकऱ्याचा मुलगा अशा गोष्टी शिकतो ज्या वर्गात शिकवल्या जाऊ शकत नाहीत: ऋतू कधीच तडजोड करत नाही; काही खाण्याआधी खूप आधी पेरणी करावी लागते; आणि शेतात तुमच्यासोबत काम करणारी व्यक्ती तुमचा हाताखालील कर्मचारी नसते — तर ती व्यक्तीच असते जिच्यामुळे शेवटी पीक हाती येते.
तो ते तिन्ही धडे शहरात घेऊन गेला. त्याने त्यापैकी एकही कधीच खाली ठेवला नाही.
पहिली नोकरी एका एमआयडीसी (MIDC) युनिटमध्ये मिळाली. दिवसाला आठ रुपये मिळायचे. ती नोकरी तीन-चार महिने चालली.
त्यानंतर एकामागून एक कारखान्यांमधील कार्यशाळा आणि प्रवेशद्वारे यांचा प्रवास सुरू झाला — बजाज टेम्पो. मग भरतपूर. त्यानंतर कूपर प्रीमियर पद्मिनी. कागदावर पाहता, यातील प्रत्येक बदल हा एखाद्या व्यक्तीची केवळ आडवी (एकाच पातळीवरची) वाटचाल वाटत होता. सत्तावीस रुपये. वीस. पंधरा. वेतन — जे वाढण्याइतक्याच वारंवारतेने कमीही होत होते.
तो केवळ वरकरणी गोष्टी पाहत नव्हता. तो ती यंत्रणा समजून घेत होता, ती चालवणारी माणसे पारखून घेत होता आणि एखाद्या संस्थेतून पैशाचा प्रवाह कसा वाहतो व नेमकी कुठे गळती होते, हे अभ्यासत होता. तो असे काहीतरी शिकत होता, ज्यासाठी त्याला कोणालाही काहीही मोजावे लागत नव्हते.
त्यानंतर 'अम्युनिशन फॅक्टरी'कडून (दारूगोळा कारखाना) — जो केंद्र सरकारचा एक उपक्रम आहे — मुलाखतीसाठी बोलावणे आले. पुण्यातली ही पहिलीच अशी संधी होती, जी केवळ त्याने काय सहन करण्याची तयारी दर्शवली यापेक्षा त्याच्याकडे असलेल्या ज्ञानामुळे त्याला मिळाली होती.
वयाच्या सव्वीसाव्या वर्षी त्यांनी विवाह केला. त्यानंतर त्यांना योगेश, कविता आणि सरिता ही तीन अपत्ये झाली. त्यांनी उभारलेल्या संस्था, ट्रस्ट्स आणि लेटरहेड्सवर आता या मुलांची नावे झळकतात — आणि ही बाब विशेषत्वाने लक्षात घेण्यासारखी आहे. त्यांनी स्वतःच्या नावावर एकही कंपनी सुरू केली नाही. एकही नाही. त्यांनी जे काही निर्माण केले, ते दुसऱ्या कोणाच्या तरी नावानेच केले.
ती काही केवळ शोभेपुरती असलेली नम्रता नाही. तर, आपण नेमके कशासाठी काम करत आहोत असे त्या व्यक्तीला वाटते, हे ती व्यक्ती शब्द न उच्चारता तुम्हाला सांगत असते.
त्याने विकत घेतलेला पहिला भूखंड दोन गुंठे होता. त्यामागे कोणताही वारसा नव्हता. कोणताही अनपेक्षित लाभ नव्हता. कोणताही गुंतवणूकदार नव्हता. ज्या शहरात त्याला तोपर्यंत एक-अंकी रुपयांमध्येच पगार मिळत होता, तिथे त्याने कसाबसा जमवलेल्या बचतीतून तो भूखंड विकत घेतला होता — आणि तो केवळ या दृढ विश्वासावर विकत घेतला होता की, संयमाने जपलेली जमीन पाया बनते.
त्या दिवसाच्या निर्णयावरच संस्थेने त्यानंतर उभारलेली प्रत्येक इमारत उभी आहे.
असे अनेकजण होते. काहींनी त्याला सांगितले की, दहावीचे प्रमाणपत्र असलेल्या माणसाने एकरांच्या स्वप्नात रमणे शोभत नाही. काहीजण आर्थिक चणचण भासताच माघार घेणारे होते, काहीजण उघडपणे विरोध करणारे होते, तर काहीजण अशा पडझडीची शांतपणे वाट पाहणारे होते, जी अटळ आहे अशी त्यांची खात्री होती.
त्यांनी त्यांच्याशी वाद घातला नाही. त्यांनी त्यांना उत्तर दिले नाही. त्यांनी आपले काम चालू ठेवले — अडथळे आणि विरोधाचा सामना करत, आणि अशा अनेक वर्षांतही, ज्या काळात निकालाची कोणतीही खात्री नव्हती.
आज ज्या शहराला त्याच्याबद्दल शंका होती, तेच शहर त्याच्या नावाने आपल्या महत्त्वाच्या ठिकाणांची ओळख करून देते.
या कथेत अडथळे ही काही केवळ एक गौण बाब नाही; तर तेच या कथेचा मुख्य भाग आहेत.
जेव्हा त्यांनी कर्मचाऱ्यांची भरती सुरू केली, तेव्हा पगार दरमहा २,००० ते ३,००० रुपये इतके होते — जेवढा भार तो व्यवसाय पेलू शकत होता. त्या रकमेचा अर्थ त्यांना नेमका ठाऊक होता, कारण एकेकाळी त्यांनी स्वतः त्याहून कमी पैशांत दिवस काढले होते. सुरुवातीच्या काळात नेमलेल्या त्या प्रत्येक व्यक्तीचे नाव त्यांना आजही आठवते.
आज, त्याच संस्थेतील लोक एक ते दोन लाख रुपये वेतन घेतात; आणि त्यांपैकी लक्षणीय संख्येने असलेले लोक — म्हणजेच असे पुरुष आणि स्त्रिया ज्यांनी तेव्हा संस्थेत प्रवेश केला होता जेव्हा तिथे कोणतीही इमारत, प्रतिष्ठा किंवा भविष्याची कोणतीही हमी नव्हती — ते आजही इथेच आहेत.
ते तिथेच थांबले, कारण एकेकाळी दिवसाला आठ रुपये कमावणाऱ्या एका शेतकऱ्याच्या मुलाला दिवसाचे आठ रुपये मिळणे म्हणजे काय असते, याची जाणीव कधीच विसरता आली नाही; आणि त्याने अशी एक संस्था उभारली जिथे व्यक्तीचा विकास हा कमीत कमी करायचा खर्च नसून, त्या संपूर्ण उपक्रमाचा मुख्य उद्देशच होता.
बाहेरचे लोक त्याला 'साम्राज्य' म्हणतात; तो त्याला 'जनता' म्हणतो.
ते आपल्या मूल्यांविषयी भाषणे देत नाहीत. लहानपणी ऐकलेली चार वाक्ये ते जशीच्या तशी — अगदी त्यांच्या आई-वडिलांच्या बोलीभाषेतील मराठीत — केवळ पुन्हा पुन्हा सांगतात.
सोयीस्कर ठरणारे अर्धसत्य नाही, की एखादी रंगवून सांगितलेली आवृत्ती नाही. जमीन आणि कागदपत्रांच्या व्यवहारांवर आधारलेल्या या व्यवसायात, केवळ याच एका वाक्यामुळे त्याला काही व्यवहार गमवावे लागले आहेत; पण त्याबद्दल त्याला कधीच कोणताही पश्चाताप झालेला नाही.
प्रत्येकजण. कुटुंब नाही, ती संस्था नाही. तो गवंडी, तो खरेदीदार, वाटाघाटींच्या टेबलाच्या पलीकडे बसलेली ती व्यक्ती.
पिकाची मोजमाप शेतकरी स्वतःकडे काय ठेवतो, यावरून केले जात नाही; तर किती लोकांनी ते अन्न खाल्ले, यावरून केले जाते.
शेवटी बोलले, पण सुरुवातीलाच अभिप्रेत होते.
त्याला त्याच्या वडिलांकडून आणि मोठ्या भावाकडून आणखी एक गोष्ट वारशाने मिळाली: ती म्हणजे वाचनाची सवय. ज्या काळात पैशांची चणचण होती, तेव्हाही पुस्तके होतीच; आणि जेव्हा हाती पैसा आला, तेव्हाही पुस्तके घेण्याचे थांबले नाही. आजही तो वाचन करतो — दररोज, न चुकता आणि कोणत्याही श्रोत्याविना. त्याच्या मते, हे असे शिक्षण आहे जे माणूस सर्वात कमी खर्चात मिळवू शकतो.
"व्यवसायाशी मैत्री करा."
त्याचे स्वतःचे तत्त्व, जे नव्याने सुरुवात करणाऱ्या कोणालाही सांगितले जाते.वाढ हा कधीच मुख्य उद्देश नव्हता; वितरण हा होता.
त्याला 'यश' म्हणजे काय, असे विचारले तर त्याने काय मिळवले, याचे वर्णन तो करणार नाही.
ज्या माणसाने एकेकाळी दिवसाला आठ रुपये कमावले आहेत, त्याला लोकांच्या बाबतीत काळजीपूर्वक वागण्याविषयी पटवून देण्याची गरज नसते. मजुरी मिळण्यास होणाऱ्या विलंबाची झळ त्याला नेमकी माहित असते. ठरलेल्या दिवशी पैसे हातात न पडल्यास एखादे कुटुंब कोणत्या परिस्थितीतून जाते, याची त्याला जाणीव असते; कारण तो स्वतः अशाच कुटुंबाचा एक भाग राहिला आहे.
ती आठवण म्हणजे केवळ एखादी भावुक भावना नाही, तर ती एक कार्यप्रणाली आहे. तीच हे ठरवते की, प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणचा मजूर, देयकाची (इनव्हॉइसची) वाट पाहणारा विक्रेता, आपल्या आयुष्याची सर्व पुंजी घरासाठी पणाला लावणारे कुटुंब आणि खुद्द ती जमीन — जिच्याकडे एका शेतकऱ्याचा मुलगा म्हणून त्याने कधीच केवळ एक 'मालमत्ता' म्हणून पाहिले नाही — यांच्याशी ती संस्था कसा व्यवहार करते.
शेती, जलसंवर्धन आणि पर्यावरण रक्षण या क्षेत्रांतील त्यांच्या कार्याकडे अनेकदा केवळ एक 'कॉर्पोरेट उपक्रम' म्हणून पाहिले जाते — जणू काही केवळ दिखाव्यासाठी रिअल इस्टेट व्यवसायाला जोडलेली एखादी अतिरिक्त बाब. पण वस्तुस्थिती तशी मुळीच नाही. हे त्याच व्यक्तीचे, त्याच मातीकडे परतणे आहे; ज्या मातीत त्यांच्या आयुष्याची सुरुवात झाली होती, त्या प्रवासाचे वर्तुळ आता पूर्ण होत आहे.
त्याला जमीन देण्यात आली होती. तो ती परत करत आहे.
बुलढाण्याच्या शेतापासून 'गंधर्व नगरी'पर्यंतचा प्रवास कधीच सरळ रेषेत झाला नाही. तो झाला तो छोट्या-छोट्या पावलांनी. आठ रुपये. सत्तावीस रुपये. दोन गुंठे जमीन. उघडलेलं एक दार. आणि न उघडलेली दहा दारे.
पुढील वाटचालीबाबतचा त्याचा दृष्टिकोन अगदी तोच आहे ज्याने त्याला इथपर्यंत आणले — त्यात कोणताही बदल केलेला नाही, कारण त्यात कधीच बदलाची गरज भासली नाही.
तो ते फारसे उघडपणे दाखवत नाही. शेवटी, लहानपणी त्याला जे सांगण्यात आले होते, तेच करण्याचा तो नेहमी प्रयत्न करत आला आहे.